Jan Sariusz Zamoyski

Lut 10, 2019 | Osobowości i autorytety | 0 komentarzy

„Wielki hetman i kanclerz koronny, twierdza i mur obronny polskich królów, pierwszy i najważniejszy mąż w Senacie, strażnik praw, obrońca wolności, światło i ozdoba obywateli, schronienie dla wszystkich ludzi dobrych, grom wojenny, postrach wrogów, ozdoba literatury i klejnot wśród uczonych” – oto pieśń pochwalna Szymona Starowolskiego na temat Jana Zamoyskiego1. Z pewnością współczesny Janowi Sariuszowi pisarz, który gościł na dworze kanclerza w Zamościu, mieście w którym „w pełni rozkwitała kultura renesansowa, gdzie bujnie pod okiem najznakomitszego mecenasa rozwijały się sztuka, nauka i literatura piękna”2, był zauroczony nie tylko samym hetmanem, ale co widać w opisie i jego osiągnięciami. Zamoyski w polskiej historii jest postacią bezwzględnie wybitną; niezwyciężony w bitwach hetman, sprawnie operujący tajnikami polityki kanclerz, Rockefeller swoich czasów – to tylko niektóre z określeń na temat życia XVI-wiecznego „polskiego Medyceusza”, jak nazwał go, Stanisław Łempicki. Do największych osiągnięć Jana Sariusza poza dojściem do najważniejszych po królu godności w państwie, tj. kanclerza i hetmana wielkiego koronnego należą: budowa perły renesansu w Polsce, czyli Zamościa, zwycięskie bitwy pod Cecorą i Byczyną, które przeszły do historii wojskowości oraz utworzenie Ordynacji Zamoyskiej, niepodzielnej fortuny, przez niektórych zwanej „państwem w państwie”, która przetrwała całe wieki i została zniesiona dopiero po II wojnie światowej.

Jan Sariusz Zamoyski herbu Jelita, rektor Uniwersytetu w Padwie, sekretarz Zygmunta Augusta, kanclerz i hetman wielki koronny, starosta krakowski, bełski, zamechski, knyszyńsko-godziądzki, międzyrzecki, garwoliński, malborski, krzeszowski, grodecki, dorpacki i jaworowski. Zwycięzca wielu bitew i uczestnik wszystkich wojen Rzeczypospolitej262 drugiej połowy XVI wieku. „Trybun ludu szlacheckiego” urodził się 19 marca 1542 roku we wsi Skokówka niedaleko dzisiejszego miasta Zamość. Jego ojcem był średniej zamożności szlachcic Stanisław, starosta bełski, kasztelan chełmski oraz hetman nadworny koronny. Matką była Anna z Herburtów córka Jana i Anny Fredro. Pierwsza szkoła do jakiej uczęszczał i pobierał naukę 7 nauk wyzwolonych Zamoyski znajdowała się w Krasnymstawie, czyli nieodległej od rodzinnych włości miejscowości. W 1555 roku młody szlachcic został wysłany przez ojca do Paryża gdzie znalazł się na dworze delfina, późniejszego króla Francji Franciszka II w charakterze pazia. Kurtuazja dworska była mu jednak obca toteż często i chętnie uczęszczał na wykłady do Kolegium Królewskiego oraz na Sorbonę. Po 4 latach spędzonych nad Sekwaną ojciec znalazł dla Jana Sariusza nowe miejsce pobierania nauk którym była szkoła w Strasburgu. Po dwuletniej przygodzie w Rzeszy trafił on do ostatniej uczelni, którą był Uniwersytet w Padwie. Przebywając tam kilka lat zyskał dużą renomę, która docierała nawet do Rzeczypospolitej. W niedługim czasie po przybyciu do Włoch został obrany konsyliarzem nacji polskiej a następnie rektorem. Stanowisko to umożliwiało mu kontakt z senatem Wenecji dzięki czemu tuż przed powrotem do kraju zdołał zdobyć dla siebie list polecający go królowi Rzeczypospolitej wystawiony przez senat wenecki co było bardzo dobrym punktem wyjściowym do kariery politycznej młodego szlachcica.

Niemal od razu po powrocie do Rzeczypospolitej, za sprawą protekcji Piotra Myszkowskiego oraz owego listu polecającego, Jan Sariusz zyskał godność sekretarza kancelarii Stanisława Augusta, co było niemałym wyróżnieniem bowiem król słynął z tego iż powierzał te stanowiska ludziom wybitnym. Czasy ostatniego z Jagiellonów były dla Zamoyskiego wciąż okresem nauki, tym razem jednak uczył się praw panujących na dworze królewskim. Kilkakrotnie był wyznaczany na posła zarówno jeszcze za życia Stanisława Augusta. Przy okazji zawierania Unii Lubelskiej był wysłany przez króla do izby poselskiej by pertraktować na temat następstwa tronu, jak i po jego śmierci, kiedy to udał się do Paryża po nowo obranego na tron Henryka Walezego. Zamoyski znacząco przyczynił się do wyboru francuza na tron, czym po raz pierwszy ujawnił swoje zdolności demagogii, ale co specjalnie nie dało mu chwały ze względu na zachowanie późniejszego króla, który to po krótkim pobycie w Rzeczypospolitej zwyczajnie uciekł do Francji i do kraju nad Wisłą już nigdy nie wrócił.

Kolejne znaczące tytuły przypadły Zamoyskiemu za rządów Stefana Batorego. Król Madziar zarówno hojnie uposażał go jak i wynosił do godności. Tak to Jan Sariusz został najpierw podkanclerzym, a następnie kanclerzem wielkim koronnym. Za swoje wierne oddanie królowi dostąpił również starostwa krakowskiego co było wówczas znaczącą godnością w hierarchii ówczesnego państwa. Przez dziesięć lat panowania Węgra Zamoyski poza samymi godnościami zdobył przede wszystkim uznanie w oczach szlachty. Wielokrotnie reprezentował króla przed sejmami, a najznamienitszymi osiągnięciami kanclerza wówczas były wygrane batalie sejmowe o środki na zaciągi dla wojska na wyprawy inflanckie. Przez te dziesięć lat Jan Sariusz był pierwszą osobą po królu w Rzeczypospolitej.

Nie tylko sfera polityki była tym w czym Jan Sariusz wykazał się dużymi umiejętnościami. Drugim takim polem było pole walki i umiejętność dowodzenia powierzonym mu wojskiem. W zasadzie w tej kwestii Zamoyski był samoukiem, a uczył się nie od byle kogo, bo od samego Stefana Batorego. Nie wiadomo nic na temat jakoby młody szlachcic z Zamościa studiował gdzieś taktykę wojenną, a mimo to został wyniesiony do godności hetmana wielkiego koronnego. Stało się to tuż przed rozpoczęciem kampanii pskowskiej, czyli trzeciej wyprawy inflanckiej, a miała być to nagroda za wyniki w dowodzeniu wojskiem w poprzednich wyprawach. Zamoyski kontynuował wytyczne swojej własnej polityki także po śmierci Madziara, toteż i przy kolejnej elekcji wykazał się swoimi umiejętnościami demagogii przy forsowaniu kandydatury do tronu Rzeczypospolitej Zygmunta Wazy. Tak jak i przy wcześniejszych wolnych elekcjach walka toczyła się między kandydatem z ramienia cesarstwa, w tym przypadku arcyksięciem Maksymilianem i kontrkandydatem, który miał podstawową zaletę – nie był Niemcem, a w tej sytuacji Szwedem. Oczywiście po wyborze na króla Zygmunta szlachcic z Zamościa liczył na należną mu, jak uważał, gratyfikację, a nawet uległość. Tym razem Jan Sariusz się jednak pomylił, bowiem Waza nie miał najmniejszej ochoty wdzięczyć się do kanclerza, a wręcz przeciwnie zamierzał pozostawać w opozycji do niego.

Rządy Zygmunta za czasów życia Zamoyskiego przebiegały zatem w nieustannym konflikcie obu dostojników i ciężko wskazać kto nad kim miał przewagę. Kanclerz dysponował dowodami zdrady króla, a były nimi listy do arcyksięcia Maksymiliana w których to Zygmunt niejako sprzedawał godność króla. Trzeba przyznać, że młodemu Szwedowi, na początku panowania, jak wcześniej Henrykowi Walezemu, Rzeczpospolita nie była miłą.

Poza polityką Jan Sariusz nadal pozostawał hetmanem i tej funkcji również oddawał się z lubością. Pierwszą wielką wojną jaką stoczył była walka z obozem prohabsburskim, a jej uwieńczeniem bitwa pod Byczyną w 1588 roku w której wojska polskie zapuściły się nawet na terytorium cesarstwa, zakończona spektakularnym zwycięstwem oraz wzięciem w niewolę samego arcyksięcia Maksymiliana. Wydarzenie z pewnością bezprecedensowe jako, że polski szlachcic więził w swoich prywatnych posiadłościach prawowitego następcę cesarza. Kolejne wojny na jakie wyprawiał się Zamoyski ciągały go od południowych rubieży, gdzie walczył na Mołdawii i Wołoszczyźnie, do północy gdzie odpierał najazdy szwedzkie. Czasy w których żył Jan Sariusz Zamoyski były momentem w historii Rzeczypospolitej w której to rozciągała się ona w największych nam znanych granicach. Ostatnią wojną na jaką udał się hetman była walka z wojskami szwedzkimi, warto dodać, że opuścił on w chorobie obóz pozostawiając wojsko Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, który to niespełna rok później odniósł jedną z największych victorii w historii polskiej wojskowości gromiąc Szwedów pod Kircholmem w 1605 roku.

Trzecią dziedziną aktywności Jana Sariusza było „pole” szlacheckie, a w zasadzie utwierdzanie i powielanie swoich magnackich posiadłości. 8 lipca 1589 roku udało mu się uzyskać od sejmu potwierdzenie utworzenia Ordynacji Zamojskiej. Był to niepodzielny majątek dziedziczony przez najstarszego potomka z rodu, a ziemie wchodzące w jej skład były wyłączone z ogólnych przepisów prawa i miały swoją autonomię, który zatwierdzał sejm. Ordynacja stworzona w XVI wieku przez Jana Sariusza Zamoyskiego przetrwała do polowy XX wieku i została rozwiązana dopiero na mocy reformy rolnej po II wojnie światowej. Sylwetka Jana Zamoyskiego nakreślona powyżej nie jest dokładnym opisem życia XVI-wiecznego szlachcica, ma na celu przybliżyć jedynie rys biograficzny. Szerzej na temat życia hetmana i kanclerza piszą w swoich pracach biograficznych Zdzisław Spieralski, Stanisław Leśniewski, Stanisław Grzybowski i Jerzy Kowalczyk.

0 komentarzy

Dodaj komentarz

Kim jesteśmy?

BeBetter Team to grupa odważnych i pozytywnie nakręconych ludzi. Znajdziesz w nas humor i energię potrzebną do realizacji marzeń. Działamy codziennie, a nie tylko czasami. Żyjemy przez duże „Ż”, bo nasze życie to wspaniały i niesamowity dar, a nie przypadek, z którym trzeba sobie jakoś radzić. Jesteśmy ludźmi otwartymi na wszelkie wyzwania, które stawia przed nami los. Jeśli szukasz MOTYWACJI, DOBREGO HUMORU i odrobiny NIEMOŻLIWEGO to dobrze trafiłeś.

Jeśli chcesz do nas dołączyć i dzielić się swoją pozytywną energią z resztą ludzi... ZAPRASZAMY SERDECZNIE!